Nhân kỷ niệm ngày Báo Chí Việt Nam 21.6, 33 nhà báo đã tham dự Famtrip “Cát Tiên kỳ thú” do Ban quản lý Vườn Quốc Gia Cát Tiên (VQGCT), công ty Dã Ngoại Lửa Việt và công ty Du Lịch Đồng Nai phối hợp tổ chức. Hơn 5 năm, mới có dịp trở lại Cát Tiên, dẫu trước đó, năm nào cũng vài ba lần tái ngộ.
Tôi đến Cát Tiên lần đầu năm 1992, đưa các thầy cô và nhân viên trường Đội đi huấn luyện dã ngoại. Phải lùng sục khắp các chợ để mua sắm đồ đi rừng. Từ ba lô, giày bộ đội, nón tai bèo, ca sắt, bình tong, đèn pin, thuốc Dep, lều trại đến mì gói, lương khô, dao rựa và chuẩn bị mọi thứ trên đôi vai của mình. Lần đầu tiên, tôi hiểu thế nào là rừng nguyên sinh, rừng đặc dụng với quá nhiều ấn tượng, đặc biệt về vắt. Trước đó, tôi chỉ biết về đỉa. Ở quê tôi, đỉa dưới nước, cũng thân quen như gián, kiến trên bờ. Chúng hút cả máu người và súc vật, cực dai, rất khó giết. Còn vắt, ở trên đất trên cây, chỉ hút máu người và dễ giết hơn. Thời đó, đến Cát Tiên vào mùa mưa, qua rừng tre đặc dụng là đụng vắt. Trên thảm lá tre vàng úa, từng “binh đoàn” vắt đen kịt, nhấp nhô uốn dẻo, ngẩng đầu rối rít chào mừng khách quí. Phải chạy thật nhanh qua các thảm vắt. Dù đã cẩn thận thoa thuốc Dep, loại thuốc trị ghẻ của lính Mỹ trước 1975, có tác dụng chống vắt, nhưng vì lội nước lội sình và mồ hôi ướt đẫm, thuốc trôi tuột nên thế nào cũng dính. Không chỉ đo đất để đi, vắt có thể từ trên cây nhảy dù xuống và có mặt bất cứ chỗ nào.
Có lẽ, biết tôi là trưởng đoàn, đầu têu nên được vắt hỏi thăm ngay. Đang đi, thấy rốn lành lạnh, thò tay vào thì, hỡi ôi -máu!. Tưởng bị gai cào, ai dè một nàng vắt, chắc nhảy dù xuống áo, bò qua kẽ hở giữa 2 nút áo, hút máu no nê, tròn như viên bi dù lúc bình thường, vắt chỉ dài bằng nửa cây tăm. Nghe tôi báo động, mọi người mới kiểm tra với nhiều tiếng la hốtt hoảng. Người thì vắt bò vào túi quần, hút máu qua lớp vải mỏng. Người thấy vắt đang ngo ngoe ở lổ buộc dây giày. Có cô giáo trẻ phát hiện, vắt đang bò lên đùi non thám hiểm, nhảy cẫng lên như dẫm nhằm lửa. Các thầy tình nguyện bắt dùm mà cô không chịu. Dứt khoát phải tách đoàn để môt mình xử lý. Trong khi ai cũng “kín cổng cao tường” thì nhà văn Phạm Côn Sơn “lấy độc trị độc”. Cứ sandal, quần ngắn, áo thun 3 lỗ. Hễ nàng vắt nào mon men đến gần, là ông già cầm tay vứt ra từng đứa. Đó là chuyện ngày xưa. Bây giờ, vắt ít hơn; vào mùa nắng, tìm đỏ mắt không gặp. Anh em còn bảo “ai được vắt cắn là hên”. Chuyến Famtrip vừa rồi, đi rừng cả ngày lẫn đêm cũng không gặp. Tối về phòng nghỉ, loay hoay giăng mùng thì thấy tay ngứa ngứa. Nhìn kỹ, một nàng vắt đang bám vào cổ tay, chẳng biết ở đâu ra? Có lẽ nó nhận ra cố nhân từ mấy năm trước?.
Hồi đó, VQGCT chưa có đường đẹp như bây giờ. Chỉ có đường mòn, lắm lúc phải dùng rựa mở lối mà đi, lơ mơ lạc rừng như chơi. Tới bữa, đã có cơm nắm hoặc mì sống. Đến chỗ ngủ dựng lều, mới có cơm nóng, mì nước nấu với rau rừng. Sang hơn thì có mấy con cá tươi vừa câu được. Tối ngủ ven sông, phải đốt lửa, thay nhau canh thú dữ. Sáng dậy làm vệ sinh, xóa sạch mọi dấu vết, lại tiếp tục lên đường. Sau này nhờ anh em kiểm lâm hỗ trợ nên việc tham quan rừng càng chu đáo và an toàn hơn. Dân mê rừng truyền miệng: “muốn xem cây thì đến Cúc Phương (Ninh Bình). Muốn tắm thác thì lên Bạch Mã (Thừa Thiên - Huế). Muốn xem thú thì vào Cát Tiên (Đồng Nai)”. Có người còn bảo: “Cát Tiên là Amazon của châu Á”. VQGCT thuộc địa bàn 3 tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng, Bình Phước, có tổng diện tích 71.350 ha, là khu bảo tồn động thực vật lớn và đa dạng nhất ở Việt Nam. Cát Tiên gồm 3 khu vực: Nam Cát Tiên, Tây Cát Tiên, Cát Lộc nép mình bên dòng sông Đồng Nai, quanh năm màu mỡ. Con sông dài nhất miền Nam đầy ắp huyền thoại lẫy lừng về chiến khu D và anh hùng Huỳnh Văn Nghệ. Nằm trong khu vực chuyển tiếp khí hậu giữa miền núi, đồng bằng và cao nguyên nên Cát Tiên là điểm nóng đa dạng về sinh học và thực vật. Rừng nguyên sinh Cát Tiên luôn có sông suối bao bọc, rải rác nhiều bàu lớn. Giữa sông có các đảo nhỏ đan xen với nhiều ghềnh thác ngoạn mục như: thác Trời, thác Bến Cự, thác Dựng…
Hệ động vật VQGCT có 1.521 loài với 55 bộ và 222 họ. Thú có 105 loài, 12 bộ, 29 họ. Chim có 351 loài, 18 bộ (cả nước có 19 bộ), 64 họ. Bò sát có 109 loài, 4 bộ, 17 họ. Côn trùng có 756 loài, 10 bộ, 68 họ. Cá có 159 loài, 9 bộ, 34 họ…. Trong đó có 39 loài thú, 22 loài chim, 2 loài lưỡng cư, 17loài bò sát có tên trong sách đỏ Việt Nam và sách đỏ thế giới như: bò tót, trăn gấm, công lục, báo hoa mai, sóc bay, ngan cánh trắng, già đẫy Java, hạc cổ trắng, gà so cổ hung, cá sấu Xiêm, cóc mắt chân dài…. Đây cũng là nơi sinh sống của tê giác 1 sừng - phân loài của tê giác Java. Loài thú cực kì quí hiếm, được phát hiện bằng hệ thống camera cực nhạy. Hình ảnh những con tê giác 1 sừng trong bóng đen rừng già hiền lành, lặng lẽ đã khẳng định sự có mặt của tê giác ở VQGCT. Chỉ tiếc và đau là con tê giác 1 sừng cuối cùng ở Cát Tiên đã bị giết hại vào tháng 4.2010. Ở đây, có những địa danh mang tên gọi đặc trưng các loại động vật như: bàu Chim, bàu Sấu, bàu Nai, bàu Cá, trảng Cò, thác Mỏ Vẹt…Hệ sinh thái rừng ẩm nhiệt đới vùng thấp ở Cát Tiên gồm 1.610 loài thực vật, 75 bộ, 76 họ, 724 chi với nhiều loài gỗ quý như Gõ Đỏ, Cẩm Lai, Giáng Hương, Trắc…. Gần 100 loài phong lan và 310 loài cây dược liệu. Riêng nấm có 370 loài thuộc 45 họ, 128 chi. VQGCT cũng vừa phát hiện và nuôi trồng thành công loại nấm hương quí hiếm Lentinula Platinedodos. Thảm thực vật ở Cát Tiên gồm: rừng lá rộng thường xanh, rừng thường xanh nửa rụng lá, rừng nửa rụng lá, rừng hỗn giao gỗ - tre - nứa, rừng tre nứa thuần loại và thảm thực vật đầm lầy. Nhiều cây đại thụ thách thức cả trời xanh và năm tháng.
Năm 1985, các nhà khoa học đã phát hiện quần thể di tích khảo cổ có niên đại khoảng thế kỷ thứ III đến thế kỷ thứ VI ở Cát Tiên. Hiện nay, các nhà khảo cổ học vẫn chưa xác định rõ chủ nhân của quần thể di tích này. Khu đền đài hoành tráng hơn 10 km, gồm 7 tháp thờ hình Oval nằm trên 7 ngọn đồi ở thượng lưu sông Đồng Nai và nhiều công trình đang chìm sâu trong lòng đất, dưới tán rừng nguyên sinh. Các đền thờ linh vật được xây bằng gạch thô; bệ, khung, điềm của cột trụ bằng đá xanh granit và chạm trổ hoa văn. Có nhiều linga bằng vàng, bạc, đồng, thạch anh, đá, đất nung. Bộ Linga - Yoni bằng đá xanh mài bóng cao 2m1, đường kính 0,7m được xem là lớn nhất Đông Nam Á. Ngoài ra còn có thạch ấn - triện đá rất lạ và hàng trăm miếng vàng được khắc họa các hình ảnh vũ nữ, chiến binh, voi, hoa sen và nhiều cảnh sinh hoạt.
Mấy năm gần đây VQGCT là điểm hẹn kì thú của các nhóm khách du lịch sinh thái rừng. Từ Sài Gòn theo QL 1, rẽ ngã 3 Dầu Giây vào QL 20, tới cây số 125 đi Đà Lạt, đến ngã 3 Tà Lài rẽ trái 24km là đến Cát Tiên. Gửi xe bên này bờ rồi mang hành lý lên phà vượt sông vào rừng. Các nhân viên kiểm lâm kiêm hướng dẫn viên du lịch sẽ đưa khách hành quân bộ xuyên rừng khám phá. Rừng bằng lăng đang khoe sắc tím mà nổi bật là cây Bằng Lăng cổ thụ 6 ngọn. Cây Thiên Tuế 400 tuổi. Cây Tung khổng lồ, thân to và thẳng cao vút như trục tung vuông góc với những nhánh rễ nổi ngang trên mặt đất; đẹp, dài và cao quá đầu người. Đây là loại cây có rất nhiều ở đền Taprohm trong quần thể Angkor. Cây Gõ Bác Đồng, phải ngửa hết cổ mới nhìn thấy ngọn… Đứng trước những cây đại thụ, có cảm tưởng như thời gian dừng lại và mùa xuân ở mãi với muôn loài. Qua rừng tre thuần loại, may mắn sẽ gặp tre đang nở hoa. Đời tre chỉ nở hoa một lần. Sau khi nở hoa, tre bắt đầu thoái hóa rồi chết. Xao xác giữa những tán lá và hoa rừng khoe sắc là tiếng vỗ cánh hay tiếng hót véo von của những loài chim chưa kịp biết tên. Có khi là tiếng vọng réo rắt, tiếng hú gọi bầy của mấy loài thú lạ. Dưới chân là vô số côn trùng và nhuyễn thể, kể cả vắt. Có thể ghé thác Trời nghe kể chuyện về truyền thuyết Cát Tiên, nơi những tiên nữ thiên đình ngày xưa xuống vui đùa cùng muông thú. Hoặc đi xuồng theo dòng Đồng Nai đến thác Mỏ Vẹt, tắm thác đã đời.
Khách đến VQGCT thường đi theo đoàn chuyên biệt. Đoàn thì thích tìm hiểu về loài bướm. Đoàn lại khoái tìm hiểu các loại côn trùng. Có đoàn chỉ thích xem chim. Có đoàn muốn nghiên cứu về các loại thú linh trưởng. Có đoàn khảo sát về cây hoặc các loại thủy sinh… Đến VQGCT tôi thích nhất là xem thú đêm. Chừng 20h, lên xe đặc chủng, từng nhóm 5 - 7 người bởi đi đông khó xem hơn. Các loài thú lớn ăn cỏ như: nai, hoẵng, heo…cứ từng nhà, có khi từng đôi hay đơn lẻ kiếm ăn ven đường. Gặp đèn pha chúng hơi khựng lại, sau đó lủi mất nên phải nhanh tay và có máy ảnh chuyên dụng mới chụp được. Tôi rất thích ở lại bàu Sấu để ban ngày thì ngắm chim, tối xem thú ra uống nước và từng bầy cá sấu hoang dại lặng lẽ kiếm ăn trên bàu giữa trời đom đóm chập chờn ma quái. Mỗi ngày, bàu Sấu “thay áo” cả chục lần với nhiều khoảng khắc. Khi dịu dàng đằm thắm, khi nổi loạn phá cách với những vẻ đẹp mênh mang, lạ lùng, khó tả. Đẹp nhất là sáng sớm khi “sương khói mờ nhân ảnh” và chiều tà, vàng rực mây trời, sương giăng bảng lảng.
VQGCT hiện có trung tâm cứu hộ động vật hoang dã nguy cấp gồm các loài linh trưởng như vượn, khỉ, voọc, cu li… và gấu, báo hoa mai. Đến đây, mới hiểu thêm là thú cũng như người. Việc chung chuồng phải được đồng thuận, bằng không, cắn xé nhau cả ngày. Thú cứu hộ thường do người nuôi gửi thả, thú bị săn bắt, có cả thú bị thương…Chúng được chăm sóc, tập làm quen với môi trường bán hoang dã rồi hoang dã và khảo sát điều kiện sống tự nhiên phù hợp. Sau cả năm kiên trì tập luyện, con nào đủ điều kiện mới gắn chip thả về rừng. Nhìn chú gấu Hope sập bẫy, cụt cả 2 bàn chân trước đang khéo léo tập trèo cây mà ứa nước mắt. Có con còn bị mù mắt, bị điên… đang được chăm sóc phục hồi bản năng. Nhiều con phải vĩnh viễn xa rừng vì thương tật.
Có thể nói VQGCT là mỏ vàng của du lịch Việt Nam. Để quặng biến thành vàng, cần có thêm nhiều công sức và tiền bạc. Mỗi năm Cát Tiên chỉ mới đón được gần 20.000 khách trong khi VQG Khao Yai - di sản thiên nhiên thế giới của Thái Lan - đón hơn 1 triệu. Tôi đã đến Khao Yai xem thú đêm và trekking xuyên rừng. Khao Yai rộng hơn nhưng không có rừng ngập nước. Hệ động vật cũng ít hơn nhưng cách làm thì hơn hẳn. Cách cửa rừng 6 km, có sân golf và hàng chục resort 4 sao hoành tráng với những khu trò chơi liên hiệp dã ngoại, đủ sức đón và giữ chân hàng chục ngàn khách mỗi ngày. Còn ở Cát Tiên, cố gắng lắm cũng chỉ có được 50 phòng cỡ một sao rưỡi. Khu du lịch cao cấp, giản đơn mà độc đáo do tư nhân đầu tư cạnh thác Bến Cự cũng chỉ có 11 phòng. Việc khảo cổ các di chỉ ở thánh địa Cát Tiên “không thua kém thánh địa Mỹ Sơn” (GS Trần Quốc Vượng) vì nhiều lí do đã dừng lại từ lâu. Trong khi Bộ VHTT và DL đang lập hồ sơ, trình Unesco công nhận Cát Tiên - cả thánh địa và vườn quốc gia, là Di sản thế giới, thì nhà nước lại đang triển khai các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và Đồng Nai 6A. Khi công trình trình hoàn thành, khu bàu Sấu - Ramsar của Việt Nam sẽ biến mất. Hệ sinh thái VQGCT sẽ bị đảo lộn cùng với sự diệt vong của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Mong những ai yêu rừng, hãy hết lòng chung tay góp sức ngăn chặn, để thảm họa thủy điện không bao giờ diễn ra. Bằng mọi cách, phải giữ bằng được mỏ vàng du lịch Cát Tiên khỏi bị xóa sổ bởi những lợi ích nhóm.
*Nguyễn Văn Mỹ.
